Voor een overzicht van onze zintuigen is het belangrijk te weten dat er nog steeds geen consensus bestaat over welke en hoeveel het er zijn. Op basis van analyse van wetenschappelijk onderzoek en literatuurstudie beschrijft drs. Esther Bergsma er tien in haar publicatie Het hoogsensitieve brein.
Om direct een misvatting op te helderen; verhoogde zintuigelijke gevoeligheid is niet het onderscheidende kenmerk van hoogsensitiviteit. Dat is namelijk de diepgaande verwerking. Oftewel het breinproces nadat de zintuigen fijnmazige informatie hebben ontvangen en doorgegeven aan de hersenen.
Die verhoogde sensorische gevoeligheid zie je bijvoorbeeld ook bij mensen in een burn-out of na een hersenschudding of bij mensen met autisme.
Dit laat onverlet dat hoogsensitieve personen (HSP) inderdaad signalen (ook wel stimuli of prikkels) uit de omgeving en zichzelf inderdaad gedetailleerder en sterker opvangen. De wetenschap is nog niet zover dat we met zekerheid kunnen beweren dat beter ‘waarnemen’ komt door ‘betere’ zintuigen of een ‘beter’ proces in de hersenen. Ruik/zie je met je neus/oog of met je brein?
Wel moet duidelijk zijn dat bij HSP niet alle tien zintuigen (ook wel receptoren, ‘antennes’ of sensors) in dezelfde mate ontvankelijk zijn en dat niet alle HSP identiek prikkelgevoelig zijn.
De tien zintuigen met een bondige toelichting:
Gezichtsvermogen
Het visuele zintuig helpt ons om licht, kleuren, vormen en bewegingen waar te nemen. Bij HSP is het gezichtsvermogen vaak gevoeliger voor visuele prikkels zoals fel licht of drukke omgevingen. Uit Bergsma’s onderzoek blijkt dat 70% van de hoogsensitieve mensen hiermee moeite heeft, wat kan leiden tot vermoeidheid en overprikkeling. Zonnebrillen of raamdecoratie bieden in dat geval comfort.
Gehoor
Dankzij onze oren nemen wij geluid (feitelijk luchttrillingen) waar. HSP zijn vaak zeer gevoelig voor harde of onverwachte geluiden. Onderzoeken (Bergsma, 2023) tonen aan dat harde geluiden de meest voorkomende gevoeligheid zijn bij HSP; zo’n 70% van hen ervaart hier last van. Dit kan ervoor zorgen dat HSP zich moeilijk kunnen concentreren in drukke of lawaaierige omgevingen en overprikkeld kunnen raken. Daardoor hebben HSP soms de neiging om rumoerige plekken, zoals festivals of kermis te vermijden.
Reukzin
De reukzin stelt ons in staat om geuren waar te nemen. Bijna 60% van de HSP zegt een sterk ontwikkeld reukvermogen te hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld subtiele geuren detecteren die anderen niet opmerken. Dit kan zowel prettig zijn – zoals het genieten van het bouquet van bloemen – maar ook overweldigend, bijvoorbeeld door sterke parfums of kleedkamerlucht. Een collega met nicotinewalm kan je dermate afleiden dat je je niet meer kunt focussen op het gesprek.
Smaakzin
Om te kunnen proeven hebben we onze mond, tong (en ook het reukvermogen). Bedenk hierbij dat dit niet alleen om smaken gaat (zoals zoet, zuur, zout, …), maar daarnaast om bijvoorbeeld textuur en temperatuur (zie ook hieronder bij 5). HSP zijn vaak gevoelig voor intense of complexe smaken. Ongeveer een kwart van de hoogsensitieve mensen zegt hiervan niet te houden. Deze gevoeligheid kan voedselvoorkeuren beïnvloeden en het vermogen om van eten te genieten. Kinderen verdragen het soms niet als alle voedsel bij elkaar op één bord ligt. Die willen de boontjes, slavink en aardappeltjes apart.
Tastzin
Een van de onderschatte receptoren is de tastzin. Het maakt mogelijk dat wij aanrakingen, druk, temperatuur (thermoceptie) en pijn (nociceptie) te voelen. Deze laatste twee worden overigens soms als zelfstandig zintuig benoemd.
HSP hebben vaak een overgevoelige huid, waardoor ze kledingmerkjes, autogordel, strakke kleding of sieraden als onaangenaam kunnen ervaren. Zelfs kleine prikkels zoals zandkorrels en natte mouw kunnen voor hen storend zijn. Deze zintuiglijke overgevoeligheid kan ervoor zorgen dat HSP zich regelmatig ongemakkelijk voelen in hun eigen lichaam en kleding vooral uitzoeken op draagcomfort.
Proprioceptie
Volgens de vakliteratuur is proprioceptie het zesde zintuig – terwijl in de volksmond intuïtie het zesde zintuig wordt genoemd. Proprioceptie is cruciaal om te bewegen. Via dit zintuig ontvang je informatie over de positie van je lichaamsdelen, spierspanning, trajecten van je ledematen, snelheid en kracht hierbij, maar ook gewicht en grootte van objecten die je verplaatst. Vooral bij sporten en fysieke beroepen mag je deze ‘ceptor’ innig omarmen.
Evenwichtszin
Dit zintuig helpt ons om ons evenwicht te bewaren en ons in de ruimte te oriënteren. Dit zintuig wordt zwaar op de proef gesteld in attractieparken, op schepen in hevige storm of zelfs in de auto tijdens lange ritten. Voor HSP kan een verstoord evenwichtszin leiden tot duizeligheid of disbalans in drukke of chaotische omgevingen. Ze kunnen zich bijvoorbeeld ongemakkelijk voelen in ruimtes met veel bewegende mensen, zoals drukke treinstations, waar het evenwichtszin harder moet werken om zelfregulering te bewaken. Het lopen over een oneffen pad kan voor hen vervelender zijn dan voor anderen.
Interoceptie
Interoceptie is het vermogen om interne signalen vanuit je eigen lichaam waar te nemen, zoals honger, droge mond of de noodzaak om naar de wc te gaan. We kunnen ze de ‘meetbuisjes’ van ons gestel noemen. Hun taak is om een gezonde balans in ons lijf te realiseren; homeostatisch evenwicht.
Bij HSP is dit zintuig vaak sterker ontwikkeld, wat betekent dat ze eerder subtiele veranderingen in hun lichaam voelen. Dat geeft hen de mogelijkheid hun lijf (onbewust) zo aan te sturen dat ze een optimale homeostase bereiken. Het is betreurenswaardig dat het erop lijkt dat sommige HSP zich juist afsluiten voor deze signalen omdat de overvloed aan informatie overweldigend kan zijn. Dit leidt tot disconnectie met hun eigen lichamelijke behoeften. Daaruit kunnen allerlei fysieke problemen ontstaan.
Emoceptie
In het boek Gelukkig Hoogsensitief werd emoceptie geïntroduceerd; het zintuig waarmee je de emoties van anderen kunt waar- en overnemen. In het latijn betekent emovere ‘energie in beweging’ en capere (ont)vangen of (over)nemen.
Emoceptie wordt in het brein ondersteunt door zogenoemde spiegelneuronen die spiegelen wat je een ander ziet doen (lees meer in dit blog). Emoceptie is een van de meest ontwikkelde zintuigen en dus een kenmerkende kwaliteit bij HSP. Ze zijn vaak zeer gevoelig voor de stemming van mensen om hen heen en kunnen het affect van anderen als hun eigen gemoed ervaren. Dit kan leiden tot emotionele overbelasting, vooral in situaties waar een negatieve stemming heerst, zoals bij conflicten of in stressvolle ambiances. Het geeft echter ook veel voordelen zoals een sterk ontwikkelde affectieve empathie.
Spiritualiteitszin
Spiritualiteitszin verwijst naar het vermogen om een connectie te voelen met iets dat omvangrijker is dan jezelf. Het ervaren van (en soms kunnen communiceren met) geesten, zielen, oppermachten, gidsen of entiteiten, die niet ‘in ons leven leven’ (bijvoorbeeld in andere tijden, andere dimensies, andere hoedanigheden of andere energieën) en dit al of niet verbinden aan een zekere zingeving. Veel HSP rapporteren tijdens onderzoeken dat ze sterk verbonden zijn met de natuur – of universum – en vaak een diepere betekenis of spirituele dimensie ervaren in hun leven. Deze gevoeligheid kan hen helpen om rust en zingeving te vinden in de wereld om hen heen, maar het kan ook verwarrend zijn als deze ervaringen niet worden begrepen of erkend door hun omgeving. Een voorbeeld van spiritualiteitszin is dat je opeens een ‘gevoel’ krijgt dat je tweelingbroer tijdens zijn reis door Thailand in gevaar is en dat je daarom direct wilt bellen.
Imposant
Voor hoogsensitieve personen betekent gevoeliger zijn op (enkele van) deze tien zintuigen vaak dat ze intenser reageren op dagelijkse prikkels dan niet-HSP. Van fel licht en harde geluiden tot de emoties van anderen: hun wereld is voller, rijker, maar soms ook imposant overweldigend. Het is daarom essentieel voor HSP om te leren omgaan met hun zintuiglijke gevoeligheden. Door bijvoorbeeld periodiek rust in te bouwen en overprikkeling te vermijden. Daarvoor is het Persoonlijk Prikkel Preventie Plan (P4) ontwikkeld.
HSP die notie hebben van hoe hun zintuigen zich manifesteren, kunnen niet alleen leren strategieën te ontwikkelen om zichzelf te beschermen tegen overbelasting maar bovenal hoe ze hun sensationele sensitiviteit kunnen inzetten als kracht.
Derk Eimers is directeur van Hoogsensitief.NL en was hiervoor werkzaam als journalist, communicatieadviseur en trainer/coach. Samen met Esther Bergsma schreef hij “Gelukkig Hoogsensitief”; het HSP-boek over de mooie kanten en talenten van de eigenschap. Ook ontwikkelden ze handreikingen voor docenten in het onderwijs (van kleuter – tot hoger onderwijs); met heldere uitleg en praktische tips. Bekijk hier alle boeken.