Elaine Aron, grondlegger van het begrip Sensory Processing Sensitivity (SPS), heeft samen met haar collega’s een nieuwe versie van haar wereldwijd gebruikte HSP-vragenlijst ontwikkeld. Dit is niet zomaar een update. Het is een fundamentele verbetering die recht doet aan de complexiteit, diepgang én positieve kanten van hoogsensitiviteit.
HSP-test
In dit artikel neem ik je mee in wat deze nieuwe test zo bijzonder maakt, waarom dit belangrijk is voor iedereen die zich herkent in hoogsensitiviteit (of met HSP werkt), en hoe je deze test kunt gebruiken.
De oorspronkelijke HSP-vragenlijst werd in de jaren ‘90 ontwikkeld op basis van interviews van Elaine Aron met 39 mensen. Het was destijds baanbrekend dat er überhaupt een instrument bestond dat de eigenschap in kaart bracht. Maar de wetenschap en onze kennis over hoogsensitiviteit zijn sindsdien enorm gegroeid. Daarom werkte Elaine Aron, samen met Michael Pluess, Francesca Lionetti en Corina Greven (de huidige leidende onderzoekers) en een aantal andere collega’s aan een nieuwe HSP vragenlijst.
Waarom was een nieuwe HSP-vragenlijst nodig?
De oude vragenlijst heeft veel gedaan voor hoogsensitieve personen, omdat het hen herkenning gaf voor hun ervaringen. Maar gaandeweg bleek dat er ook tekortkomingen zitten in de oude vragenlijst.
Een eenzijdige focus op negatieve ervaringen
Veel items in de oorspronkelijke vragenlijst gingen over overprikkeling, vermijding, en gevoeligheid voor pijn, honger of drukte. Daarmee kreeg hoogsensitiviteit al snel een ‘probleemkarakter’. De positieve kanten – zoals empathie, creativiteit en diepgang – bleven onderbelicht. Een ander probleem van deze focus was dat ook mensen die niet hoogsensitief zijn, maar tijdelijk ernstige overprikkeling ervaren, hoog scoren op de vragenlijst. Waardoor er een vals positieve uitslag kon ontstaan.
De kern van de eigenschap ontbrak
Naarmate er meer onderzoek gepubliceerd werd, werd duidelijk dat diepgaande verwerking van informatie het kernaspect is van hoogsensitiviteit. Geen enkel van de vragen uit de oude test bracht dit element echter in kaart. Omdat een test als het ware een korte samenvatting geeft van dat wat er gemeten wordt, was dit een belangrijk gemis.
Twijfelachtige factorstructuur
In statistische analyses werden uit de oude test vaak drie subfactoren afgeleid: Aesthetic Sensitivity (AES), Ease of Excitation (EOE) en Low Sensory Threshold (LST). Dat stond voor respectievelijk aandacht voor schoonheid, gemakkelijk overprikkeld raken en een lage sensorische drempel hebben. In diverse onderzoeken werd dit statistisch onderbouwd, waardoor veel onderzoekers het gebruikten. Theoretisch is hier echter eigenlijk geen goed verhaal bij. Het is niet zo dat hoogsensitiviteit uit deze drie kernbegrippen bestaat. Bovendien veroorzaakte het verwarring: mensen dachten dat deze drie factoren verschillende ‘types’ HSP representeerden. Terwijl Elaine Aron steeds herhaalde dat juist álle vragen bij elkaar de eigenschap hoogsensitiviteit in kaart brengt. Studies die wel focussen op die ‘types’ geven daarom niet altijd betrouwbare en nuttige onderzoeksresultaten. Eén van de redenen waarom ik zelf altijd alleen schreef over publicaties die analyses deden met de volledige HSP score.
Wat is er nieuw aan de HSP-R?
De vernieuwde vragenlijst – de HSP-R – is compacter, helderder en vollediger. De test bestaat uit 18 items, verdeeld over zes theoretisch onderbouwde factoren, elk met drie items. Deze factoren zijn:
Sensitivity to Details – gevoeligheid voor subtiele signalen in de omgeving
Depth of Processing – diepgaande verwerking
Social Sensitivity – empathie en gevoeligheid voor sociale signalen
Sensitivity to Positive Experiences – openheid voor schoonheid en positieve emoties
Emotional Reactivity – intense, emotionele reacties
Overstimulation – overprikkeling door sensorische stimuli
Deze opzet is gebaseerd op de theorie, niet alleen op statistiek. Daarmee sluit de test veel beter aan bij wat we tegenwoordig weten over de innerlijke belevingswereld van HSP. Bekijk de test op de website van Elaine Aron: https://hsperson.com/test/highly-sensitive-test/
Meer passende formuleringen
De grootste verbetering is dat nu eindelijk vragen zijn opgenomen over diepgaande verwerking. Dat dit kernelement ontbrak was een groot gemis. Een andere verbetering in de HSP-R is de balans tussen positief en negatief geformuleerde items. Waar de oude test grotendeels de nadruk legde op kwetsbaarheid en overbelasting, laat de nieuwe test ook de schoonheid en kracht van hoogsensitiviteit zien.
De zes factoren in de nieuwe HSP-R zijn niet alleen evenwichtig geformuleerd, ze zijn ook opzettelijk ontworpen om de verschillende aspecten van hoogsensitiviteit te dekken – vanuit een theoretisch kader dat gebaseerd is op jarenlang onderzoek.
Dit vind ik zelf een belangrijk aspect. Vragenlijsten zijn namelijk niet alleen meetinstrumenten; ze moeten ook een soort spiegel zijn. Wanneer iemand een test invult, krijgt die persoon een indruk van wat ‘hoogsensitiviteit’ inhoudt. In de oude versie ontstond gemakkelijk het beeld dat HSP zijn betekent dat je vooral last hebt van het leven. Dat beeld is nu genuanceerd – en dat doet meer recht aan de realiteit.
Er zijn andere HSP vragenlijsten in omloop waar de focus bij de ontwikkeling meer heeft gelegen op hoge betrouwbaarheidsscores en minder op theoretische relevantie. Dit zie je vaker bij onderzoekers; dat ze meer letten op hoe hoog items scoren dan op hoe relevant ze voor het te meten begrip zijn. Dat beperkt de bruikbaarheid van die vragenlijsten.
Waarom dit belangrijk is
Misschien vraag je je af: maakt het echt zoveel uit welke test wordt gebruikt? Het antwoord is volmondig: ja.
Een test bepaalt voor een groot deel hoe iemand zichzelf ziet – zeker bij een onderwerp als hoogsensitiviteit, dat vaak pas laat in iemands leven aan het licht komt. Als je vooral vragen leest over stress, overprikkeling en vermijding, ga je al snel denken dat er iets ‘mis’ is met je. Maar als je ook herkent dat jouw gevoeligheid je toegang geeft tot schoonheid, empathie en diepe inzichten, dan verandert dat je zelfbeeld.
Een tweede reden is dat deze vragenlijst ook richting anderen duidelijkheid geeft over wat de eigenschap behelst. Voorheen dachten mensen die regelmatig overprikkeld zijn, dat ze hoogsensitief zijn. Door hoe de vragenlijst was opgesteld was dat ook best begrijpelijk. De items bevroegen vooral overprikkeling en prikkelgevoeligheid. Alleen mensen die informatie diepgaand verwerken noemen we hoogsensitief. De nieuwe vragenlijst kan daarom beter onderscheid maken tussen eigenschappen en/of diagnoses.
Praktijktoepassing
De nieuwe HSP-test is bedoeld om jezelf te herkennen als hoogsensitief persoon, maar vooral om in onderzoek een onderscheid te kunnen maken tussen HSP en niet-HSP. De items die onder elke factor staan, zijn gekozen omdat ze zoveel mogelijk verschil geven tussen de twee groepen. Als je mensen de HSP-test afneemt, wordt de kans groter dat je een terecht label ‘hoogsensitief of niet’ toekent.
Wil je in je hulpverleningspraktijk meer inzicht krijgen in de hoogsensitiviteit van je klant, dan is deze test minder toepasbaar. In de HSP-test is diepgaande verwerking bijvoorbeeld met drie vragen vertegenwoordigd: Reflecteer je diepgaand over dingen?; Denk je graag over filosofische vraagstukken?; Hou je van diepgaande gesprekken?
Je kunt je voorstellen dat deze drie vragen niet de reikwijdte van de diepgaande verwerking in kaart brengen. Dat bestaat uit het zogenoemde stop-en-check-systeem en de optimale-optie-ambitie. Concreter: de manier waarop informatie in het grote geheel wordt geplaatst, sensorische integratie, analyse van risico’s van kansen, sociale check en het bedenken van creatieve oplossingen. Is het voor jouw begeleiding zinvol om alle elementen van de eigenschap hoogsensitiviteit in beeld te brengen, dan is de hoogsensitiviteitsanalyse (HSA) een beter instrument.
Conclusie: een completer beeld van hoogsensitiviteit
De vernieuwde HSP-vragenlijst markeert een belangrijk keerpunt. Voor het eerst hebben we een meetinstrument in handen dat:
- De diepgaande verwerking als kern van het HSP-zijn meeneemt
- Een gelijkwaardige balans biedt tussen positieve en negatieve aspecten
- Gebaseerd is op zes duidelijke, theoretisch onderbouwde factoren
Voor iedereen die zich herkent in hoogsensitiviteit is dit goed nieuws, evenals voor professionals (zoals coaches, psychologen en onderzoekers). Deze test werkt beter dan de oude om snel te kunnen inventariseren of iemand hoogsensitief is of niet. Heb je een breder beeld nodig, dan kan je beter de HSA gebruiken.
Esther Bergsma is expert Hoogsensitiviteit en oprichter van Hoogsensitief.NL. Zij is internationaal auteur van onder andere “Hoogsensitieve kinderen” en “Het Hoogsensitieve Brein” (zie de webshop om te bestellen), spreekt voor verschillende beroepsgroepen en traint professionals om hoogsensitieve mensen en kinderen beter te begrijpen en begeleiden.