Hoogsensitieve vrouwen merken vaak veel op. Een verandering in sfeer, de stemming van iemand anders, geluiden op de achtergrond, drukte in een ruimte of kleine details die anderen nauwelijks lijken te registreren. Juist daarom lijkt het misschien tegenstrijdig dat signalen van overprikkeling soms pas laat worden herkend.
Toch zie ik dat regelmatig gebeuren. Niet omdat het lichaam geen signalen geeft, maar omdat we eraan gewend kunnen raken om door te gaan. We voelen de vermoeidheid wel, merken de spanning in onze schouders of worden sneller geïrriteerd, maar verbinden daar nog niet meteen de conclusie aan dat het tijd is om gas terug te nemen.
Voor hoogsensitieve vrouwen kan het daarom waardevol zijn om niet alleen te leren omgaan met prikkels van buitenaf, maar ook eerder te leren luisteren naar wat er vanbinnen gebeurt.
Hoogsensitiviteit gaat niet alleen over ‘snel overprikkeld zijn’
Hoogsensitiviteit wordt in wetenschappelijk onderzoek onder andere beschreven vanuit het begrip sensory processing sensitivity (SPS). Elaine Aron en Arthur Aron beschreven dit als een persoonlijkheidskenmerk dat onder meer samenhangt met gevoeligheid voor subtiele prikkels en een diepgaande verwerking van informatie.
Dat is breder dan snel last hebben van harde geluiden of drukke ruimtes. Een hoogsensitief persoon kan bijvoorbeeld nuances snel opmerken, gebeurtenissen uitgebreid verwerken en sterk reageren op zowel prettige als onprettige ervaringen.
Die gevoeligheid heeft ook mooie kanten. Je kunt intens genieten van muziek, natuur of een goed gesprek. Je merkt kleine veranderingen op en kunt sterk betrokken zijn bij de mensen om je heen.
Tegelijkertijd betekent veel waarnemen ook dat er veel informatie verwerkt moet worden. Wanneer er gedurende langere tijd veel prikkels binnenkomen en er onvoldoende ruimte is om daarvan te herstellen, kan overprikkeling ontstaan.
Waarom gaan we dan toch zo lang door?
Gevoelig zijn voor signalen betekent niet automatisch dat je ernaar handelt.
Je kunt heel goed voelen dat je moe bent en toch besluiten eerst nog iets af te maken. Je kunt merken dat een verjaardag eigenlijk genoeg is geweest, maar blijven omdat het ongezellig voelt om als eerste weg te gaan. Je kunt behoefte hebben aan stilte, terwijl thuis alweer de volgende taak op je wacht.
Daarbij zijn sommige vrouwen sterk gericht op wat er om hen heen gebeurt. Ze merken snel hoe iemand anders zich voelt, voelen verantwoordelijkheid en houden rekening met de behoeften van anderen. Wanneer je aandacht vaak naar buiten gericht is, kan het moeilijker worden om voldoende gewicht te geven aan je eigen signalen.
Je merkt ze misschien wel op, maar je handelt er niet altijd naar.
Dat verschil is belangrijk. Je grens niet voelen en je grens wel voelen maar eroverheen gaan, zijn twee verschillende dingen.
Overprikkeling begint vaak eerder dan je denkt
Overprikkeling hoeft niet plotseling te ontstaan. Vaak is er sprake van een geleidelijke opbouw.
Misschien merk je eerst dat je minder geduld hebt. Later wordt concentreren moeilijker. Geluiden beginnen je meer te storen en je hebt steeds minder behoefte aan gesprekken. Wanneer iemand vervolgens nog iets van je vraagt, voelt dat als de druppel.
Het lijkt dan alsof die ene vraag de oorzaak is van je reactie, terwijl je systeem mogelijk al uren of zelfs dagen veel te verwerken had.
Ook lichamelijk kunnen er eerder veranderingen merkbaar zijn. Denk aan gespannen schouders, kaken die je ongemerkt op elkaar klemt, vermoeidheid, onrust, een veranderende ademhaling of een sterke behoefte om je terug te trekken.
Dat zijn op zichzelf geen bewijzen van overprikkeling. Lichamelijke klachten kunnen immers allerlei oorzaken hebben. Ze kunnen wel een aanleiding zijn om jezelf af te vragen hoe vol je op dat moment eigenlijk zit.
Je lichaam geeft informatie
Als yogadocent en ademcoach werk ik veel met lichaamsbewustzijn. Wat mij daarin steeds opnieuw opvalt, is hoeveel mensen pas ontdekken wat ze voelen wanneer ze daadwerkelijk even vertragen.
Tijdens een gewone dag is onze aandacht voortdurend ergens anders. We werken, zorgen, praten, rijden, beantwoorden berichten en denken alvast na over wat straks nog moet gebeuren. Het lichaam beweegt ondertussen gewoon mee.
Wanneer je bewust vertraagt, merk je soms ineens hoeveel spanning je vasthoudt. Niet omdat die spanning op dat moment ontstaat, maar omdat je er eindelijk aandacht voor hebt.
Dat lichaamsbewustzijn kun je ook buiten een yogales oefenen. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn. Een paar keer per dag bewust stilstaan bij wat je ervaart kan al interessant zijn.
Hoe voelt mijn lichaam op dit moment? Hoe is mijn ademhaling? Waar voel ik spanning? Hoeveel energie heb ik nog? Heb ik behoefte aan gezelschap of juist aan stilte?
Het doel is niet om ieder signaal te analyseren of voortdurend met jezelf bezig te zijn. Het gaat erom dat je jouw eigen patronen beter leert kennen.
Ontdek jouw persoonlijke eerste signalen
Overprikkeling ziet er niet bij iedereen hetzelfde uit. Waar de één prikkelbaar wordt, wordt de ander juist stiller. Sommige mensen krijgen hoofdpijn of voelen zich gejaagd. Anderen merken vooral dat nadenken en keuzes maken steeds moeilijker worden.
Daarom kan het helpen om terug te kijken naar momenten waarop je overprikkeld was. Wat gebeurde er in de uren daarvoor? Wat merkte je lichamelijk? Veranderde je stemming? Werd je sneller afgeleid? Wilde je meer controle houden? Of begon je juist steeds meer op de automatische piloot te functioneren?
Misschien ontdek je een bepaalde volgorde. Eerst word je onrustiger. Daarna ga je sneller praten. Vervolgens lukt concentreren minder goed en uiteindelijk verdraag je nauwelijks nog geluid.
Wanneer je dat patroon kent, hoef je niet te wachten tot het laatste stadium om iets te veranderen. Je kunt eerder besluiten om tien minuten alleen te zijn, een wandeling te maken, een afspraak af te zeggen of simpelweg even niets nieuws van jezelf te vragen.
Luisteren naar je lichaam betekent niet dat je alles moet vermijden
Meer rekening houden met hoogsensitiviteit betekent niet dat je alle drukte, spanning of intensiteit uit je leven moet verwijderen.
Dat zou niet alleen onrealistisch zijn, het zou ook betekenen dat je veel mooie ervaringen misloopt. Een festival kan veel prikkels geven en tegelijkertijd fantastisch zijn. Een diep gesprek kan intensief én waardevol zijn. Een nieuwe uitdaging kan spanning oproepen en toch precies zijn wat je wilt.
Het gaat daarom niet alleen over de vraag hoeveel prikkels je aankunt, maar ook over bewust omgaan met belasting en herstel.
Misschien weet je dat een drukke dag veel van je vraagt en plan je de avond bewust leeg. Misschien blijf je minder lang op een verjaardag. Of misschien besluit je juist wél te gaan en accepteer je dat je de volgende ochtend meer rust nodig hebt.
Daar zit een belangrijk verschil tussen vermijden en bewust kiezen.
Van achteraf herstellen naar eerder herkennen
Wanneer we het over overprikkeling hebben, gaat het vaak over de vraag wat je kunt doen als het al te veel is geworden. Rust nemen, prikkels verminderen en herstellen zijn dan belangrijk.
Maar er ligt ook veel waarde in de fase daarvoor.
Wat gebeurt er met jou voordat je overprikkeld raakt? Welke kleine veranderingen kondigen aan dat je systeem voller begint te worden? En hoeveel eerder zou je daar aandacht aan kunnen geven?
Voor hoogsensitieve vrouwen die gewend zijn veel waar te nemen in hun omgeving kan dat een belangrijke oefening zijn: de aandacht af en toe bewust van buiten naar binnen brengen.
Niet om voortdurend alert te zijn op alles wat je voelt, maar om je eigen signalen net zo serieus te leren nemen als de signalen die je bij anderen zo gemakkelijk opmerkt.
Je lichaam hoeft niet eerst heel hard aan de bel te trekken voordat je ernaar mag luisteren. Soms is een klein signaal al voldoende om even stil te staan bij wat je nodig hebt.
En hoe beter je die eerste signalen leert kennen, hoe groter de kans dat je niet pas achteraf ontdekt dat het eigenlijk al veel eerder te veel was.
Bron:
Aron, E.N. & Aron, A. (1997). Sensory-processing sensitivity and its relation to introversion and emotionality. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345–368.
Fabienne Hederik is yogadocent, ademcoach en oprichter van Mindpiece. In haar werk begeleidt ze vrouwen om meer bewust te worden van wat er in hun lichaam gebeurt, met aandacht voor onder andere stress, overprikkeling, ademhaling en ontspanning. Vanuit yoga, ademwerk en lichaamsbewustzijn helpt ze vrouwen om eerder te herkennen wat hun lichaam aangeeft en daar ruimte aan te geven. Meer over Fabienne en haar werk vind je op www.mindpiece.nl.