Hoogsensitiviteit is een aangeboren eigenschap die bij ongeveer twintig procent van de mensen voorkomt. Een hoogsensitief persoon neemt meer informatie uit de omgeving op, verwerkt dit diepgaand en ervaart er meer impact van.

 

Definitie

Het eerste deel van de definitie gaat over prikkelgevoeligheid; het opnemen van informatie uit de omgeving. Dat gaat via de zintuigen. Hoogsensitieve kinderen kunnen bijvoorbeeld heel gevoelig zijn voor harde geluiden of voor sterke geuren.

Het tweede deel gaat over hoe al die informatie verwerkt wordt. Het hoogsensitieve brein schakelt veel gebieden tegelijkertijd in, waardoor op binnenkomende informatie meer bewerkingsslagen worden toegepast dan bij niet-hoogsensitieve mensen. Wat er in het brein gebeurt is lastiger te herkennen, dan gevoeligheid voor prikkels. Zeker bij kinderen die nog niet of nog maar een beetje praten. Daarom is hoogsensitiviteit bij jonge kinderen lastiger vast te stellen dan bij kinderen die wel kunnen vertellen wat er in hen om gaat.

 

Herkennen

Voor ouders zijn er wel een aantal kenmerken waaraan zij hun hoogsensitieve kind kunnen herkennen (lees dit blog). Zij kennen hun kind goed en zien bepaalde gedragspatronen. Om ook een meer objectieve maatstaf te ontwikkelen, zijn er een paar onderzoekers geweest die een zogenoemde observer-rated-test hebben ontwikkeld. Dat betekent dat getrainde observators gedrag dat een kind laat zien scoren op een formulier, zodat de eigenschap vastgesteld kan worden. Zie de bronnen onderaan voor een overzicht van de onderzoeken.

 

Observatoren

Hoewel elk onderzoek net wat andere nuances heeft, zijn er duidelijke overeenkomstige resultaten, die ik hier zal samenvatten.

Het onderzoek werd steeds gedaan bij 3-jarigen. Het kind was met een ouder in een ruimte. De onderzoeker kijkt hoe het kind reageert op bijvoorbeeld bepaald speelgoed, of de aanwezigheid van een vreemde of op het uitvoeren van bepaalde taken.

Prikkelgevoeligheid is niet meegenomen in de onderzoeken. Hoewel dat een element is van hoogsensitiviteit is het niet onderscheidend; er zijn veel andere redenen waarom een kind prikkelgevoelig kan zijn. In de testen is vooral getracht inzichtelijk te krijgen of een kind die diepgaande cognitieve verwerking laat zien die cruciaal is bij hoogsensitiviteit. Deze gedragskenmerken van kinderen zijn volgens de onderzoeken het best te gebruiken om in de praktijk te bepalen of een kind hoogsensitief is:

 

Weifelend én nieuwsgierig

Je kunt veel afleiden over het temperament uit hoe een kind reageert op nieuw speelgoed dat in een ruimte ligt. In een nieuwe omgeving observeert een hoogsensitief kind voordat het in actie komt. Je ziet wel dat het kind nieuwsgierig is naar het speelgoed, maar het blijft eerst van een afstandje weifelend kijken. Na een periode observeren loopt het op het speelgoed af, om het stapsgewijs te gaan verkennen.

 

Aandacht details

In het verkennen van het speelgoed zie je ook verschillen. Hoogsensitieve kinderen zien eerder de details van het speelgoed. Eén van de testen die ingezet wordt is het kind te laten kiezen uit een aantal speelgoedjes en dat vervolgens in een transparante doos op te sluiten die heel moeilijk open te krijgen is. Daarbij valt op dat een hoogsensitief kind aandachtiger kijkt naar de verschillende objecten voordat het iets kiest. Als het vervolgens probeert het speelgoedje te bevrijden uit de transparante doos, bestudeert het preciezer hoe het dat voor elkaar zou kunnen krijgen.

 

Voorzichtige volharding

Een ander kenmerk dat blijkt uit de test met de transparante box is dat hoogsensitieve kinderen voorzichtig en volhardend bezig zijn de box te openen. Veel minder dan andere kinderen van 3 jaar gooien ze de box op de grond als het niet lukt het open te krijgen, of schudden ze er hard mee. Dit voorzichtige gedrag zal je ook in andere situaties kunnen zien.

 

Positieve emoties

Een belangrijk inzicht dat is verkregen door het vele onderzoek naar hoogsensitiviteit is dat de emoties van HSP sterker zijn en dat dat niet alleen geldt voor negatieve, maar ook voor positieve emoties. Dat was ook terug te zien in de test waarbij een speelgoedslang uit een koker sprong. De positieve emotie die dat opwekte leken de hoogsensitieve peuters veel sterker te ervaren.

 

Meewerkend

Hoe een jong kind reageert op de onderzoeker, kan ook indicaties geven over het temperament. Hoogsensitieve peuters waren eerder reactief dan proactief. In een test waarbij de onderzoeker en het kind om de beurt een steen op een toren plaatsten, wachten de HSK netjes op hun beurt, ook als de onderzoeker expres meer aan het praten was, dan bezig was de steen te leggen. Ook viel op dat de gevoelige kinderen veel afwachtender waren en tegelijkertijd meer hun best deden om te voldoen aan de opdrachten. In interactie met een medewerker op de opvang, de peuterspeelzaal of in een andere situatie, zal dit meewerkende, reactieve gedrag waarschijnlijk ook zichtbaar zijn, en dus kunnen wijzen op hoogsensitiviteit.

 

Empathie

Een resultaat dat tevens belangrijk is, maar slechts door één onderzoeker is getest (Li, 2021) is dat hoogsensitieve kinderen een grotere mate van empathie laten zien. De onderzoeker stootte zijn knie, en liet dat in gezichtsuitdrukking en geluid blijken. De onderzoeker vermeed oogcontact gedurende dit moment. Vervolgens werd gekeken hoe de kinderen reageerden. De hoogsensitieve peuters bleken zich meer bewust te zijn van de pijn die de onderzoeker ervoer, en leefden daarin meer mee.

 

Angstig

Een ander kenmerk dat in deze onderzoeken naar voren komt, is een angstige reactie op contact met een onbekend persoon. In de testsetting was het kind met de ouder in een ruimte en kwam er een vreemde binnen met allemaal speelgoed. Opvallend was dat er bij hoogsensitieve kindjes meer spanning in het lichaam te zien was en dat ze angstiger waren en zich vermijdend gedroegen. Ze zochten veel minder snel toenadering dan andere kinderen (bij wie de interesse voor het speelgoed al gauw de overhand kreeg). Uiteindelijk was er wel toenadering, maar die periode duurde beduidend langer dan voor niet-hoogsensitieve peuters en dat proces verliep voorzichtiger.

 

Tijdig herkennen

Op basis van deze kenmerken kan je als professional die werkt met jonge kinderen makkelijker hoogsensitiviteit herkennen: weifelend én nieuwsgierig, aandacht voor details, voorzichtige volharding, sterke positieve en negatieve emoties, meewerkend richting vreemde volwassene, sterke empathie, angstig in onbekende situaties.

Het is belangrijk om hoogsensitiviteit te herkennen, omdat deze eigenschap een duiding kan geven aan het gedrag dat je waarneemt. Soms wordt angstig gedrag dat hoogsensitieve dreumesen laten zien, bijvoorbeeld als problematisch gezien, terwijl het als onderdeel van de eigenschap hoogsensitiviteit heel begrijpelijk is. Ook helpt tijdig herkennen bij het beter begeleiden van deze kinderen. Voor hoogsensitieve kinderen is een ondersteunende omgeving extra belangrijk (zie dit blog). Daarnaast helpt de herkenning ook om de kwaliteiten van het hoogsensitieve kind sneller te signaleren. Hoogsensitiviteit is een eigenschap die veel talenten meebrengt, die echter wel ondersteuning nodig hebben om tot wasdom te komen.

Esther Bergsma, is expert Hoogsensitiviteit, initiator van Hoogsensitief.NL, sociaalwetenschappelijk onderzoeker en auteur van een vijftal boeken over hoogsensitiviteit. Ze verzorgt presentaties en opleidingen voor professionals over hoogsensitieve mensen en kinderen vanuit een wetenschappelijke invalshoek.

 

Bronnen:

Lionetti, F., Aron, E. N., Aron, A., Klein, D. N., & Pluess, M. (2019). Observer-rated environmental sensitivity moderates children’s response to parenting quality in early childhood. Developmental psychology55(11), 2389
Li, Z., Sturge-Apple, M. L., & Davies, P. T. (2021). Family context in association with the development of child sensory processing sensitivity. Developmental Psychology57(12), 2165.
Li, X., Li, Z., Jiang, J., & Yan, N. (2022). Children’s sensory processing sensitivity and prosocial behaviors: Testing the differential susceptibility theory. Journal of Experimental Psychology: General.
Weyn, S. (2022). For Better and/or for Worse: Examining Environmental Sensitivity at Multiple Levels of Analysis in Children and Adolescents. Dissertatie.

Please follow and like us:

Pin It on Pinterest