(0592) 861 792 info@hoogsensitief.nl

Hoogsensitieve Brein in beeld

“Ben ik de enige die zo denkt?

Heb jij je ook wel eens onbegrepen gevoeld? Reageerde niemand op jouw geweldige suggesties, konden anderen jouw gedachtesprongen niet volgen of zeiden ze misschien zelfs dat je “niet zo ingewikkeld moet doen”?  Verbaasde dat je? Vroeg je je af hoe anderen dan denken? Voelde je je ‘anders’ of had je het gevoel dat jouw manier van denken niet normaal was?

Ik kan je vertellen dat het hoogsensitieve brein inderdaad anders werkt. Maar dat heeft juist veel voordelen.

 

Werking brein

De werking van het menselijk brein is ongelofelijk complex. Gedachten, emoties en gedrag komen tot stand door interactie tussen verschillende hersengebieden en -processen en bovendien zijn er persoonlijke verschillen in het brein door plasticiteit.

Elk jaar verschijnen er weer nieuwe inzichten. Soms revolutionair anders, soms kleine aanscherpingen op bestaande kennis.

Ik wil dus niet de indruk wekken dat we precies weten hoe het Hoogsensitieve Brein werkt. Ik sluit niet uit dat toekomstige inzichten een heel nieuw licht werpen op de materie. En dat is goed. Onderzoeksresultaten helpen ons steeds beter zicht te krijgen op de werking van ons brein. Maar op basis van de huidige bevindingen hebben we al een redelijk beeld van de werking van de hersenen van hoogsensitieve mensen.

 

Informatieverwerking

De kern is dat een hoogsensitief persoon informatie anders verwerkt dan niet-hoogsensitieve mensen.  In eenzelfde situatie bemerkt een hoogsensitief persoon andere dingen en trekt er vaak andere conclusies uit. Dat heb je vast al eens gemerkt, bijvoorbeeld als je aan een project werkte op school of op je werk. Of als je met familie, vrienden of je partner in een nieuwe situatie terecht kwam. Jouw reactie of aanpak was waarschijnlijk anders.

 

Drie stadia

De werking van de hersenen van hoogsensitieve mensen verschilt op alle drie stadia van informatieverwerking: opmerken, verwerken, reageren. Ik heb dat weergegeven in onderstaande afbeelding. Als ik dit plaatje aan hoogsensitieve mensen in mijn praktijk voorleg merk ik altijd een enorme opluchting: “Ja, zo werkt dat bij mij”, en “Ik ben dus niet raar”. Die herkenning begint al bij de eerste stap; hoogsensitieve mensen merken meer op. Dat wat anderen ontgaat, signaleren zij vaak wel.

De cijfers in de tekening licht ik hieronder toe.

Opmerken

Hoogsensitieve mensen bemerken subtiele details, zie cijfer 1. Ze nemen meer waar dan de gemiddelde persoon. De drempel voor waarneming lijkt lager te liggen. Geuren, geluiden, smaken die anderen niet bemerken, worden door hoogsensitieve mensen wel waargenomen (hoewel niet elk hoogsensitief persoon op alle zintuigen even gevoelig is). Daarnaast is het zenuwstelsel gevoeliger waardoor informatie sterker binnen komt. Veel hoogsensitieve personen ervaren bijvoorbeeld pijn heel intens.

Naast een lagere drempel voor waarnemen, nemen hoogsensitieve personen ook gedetailleerder waar: ze kunnen nuances in bijvoorbeeld smaken en geluiden benoemen die anderen ook met hun volledige aandacht niet kunnen waarnemen. Dit geldt niet alleen voor fysieke prikkels, maar ook emotionele, sociale of omgevingsprikkels.

Kwaliteit: HSP kunnen intens genieten van de subtiele geuren, kleuren of geluiden die ze waarnemen.

Valkuil: overprikkeling ligt op de loer.

 

Verwerken

Het tweede stadium is verwerking van informatie. Het onderscheidende van het hoogsensitieve brein is dat binnenkomende informatie diepgaand verwerkt wordt. Uit breinonderzoek blijkt namelijk dat hoogsensitieve mensen meer hersengebieden inschakelen als zij een taak verrichten.

Het verwerkingsproces van stimuli heb ik in de afbeelding ontleed om te verduidelijken wat er allemaal in het hoofd omgaat. Dit is echter geen vaststaande volgorde, noch een bewust proces. Toch herkennen veel hoogsensitieve mensen deze elementen. Het geeft hen erkenning en een handvat als ze aan anderen uitleggen hoe hun hoofd soms overuren maakt.

Integreren

De informatie die binnenkomt linken ze aan de kennis, ervaringen en informatie die ze al hebben (zie 2). Ze proberen daar een kloppend plaatje van te maken. Zo lang dat plaatje niet compleet is, voelen ze zich onrustig, blijven ze vragen stellen, of extra informatie verzamelen. Dit noemen we ‘denken vanuit het grote geheel’. Het zorgt er ook voor dat hoogsensitieve mensen verrassende verbanden kunnen leggen.

 

Interoceptie

Onbewust wordt de informatie gebruikt om het lichaam in staat van paraatheid te brengen (ad 3). Die integratie van sensorische informatie en informatie vanuit interoceptie (bewustwording van de staat van het lichaam) vindt plaats in de insula. Deze is sterker geactiveerd bij hoogsensitieve mensen.

Betekenis geven

Op basis van de binnengekomen informatie, de link met bestaande kennis en ervaringen en met de informatie uit het lichaam, wordt betekenis gegeven aan de situatie (4). Dit kan een emotionele betekenis zijn, maar ook een inhoudelijke. Emoties, zoals angst, boosheid, liefde, worden volgens Lisa Feldman Barrett gevormd uit een proces van lichamelijke gewaarwording en betekenisgeving. Bij hoogsensitieve mensen zijn de emoties die ontstaan intenser (zo blijkt uit onderzoek van Jagiellowicz). Dat kan verklaren dat situaties vaak urgenter voelen voor HSP: ze moeten het ‘oplossen’.

Risico-analyse

Elke betekenis (de vierkantjes) heeft zijn eigen voor – en nadelen. Hoogsensitieve mensen hebben een creatieve manier van denken. Ze denken buiten het vaste stramien (zie Aron et. al, 2010). Ze zien dan ook risicovolle aspecten, mogelijkheden en kansen (de streepjes aan de vierkantjes) van elke geïnterpreteerde situatie. Deze risico-analyse is bij veel HSP een doorgaand proces (zie 5). Anderen ervaren het soms als ‘altijd beren op de weg zien’, maar evengoed zien HSP kansen en mogelijkheden.

Bijvoorbeeld bij het maken van een projectplan komen de verschillen tussen hoogsensitieve en niet-hoogsensitieve mensen helder naar voren. De gemiddelde persoon ziet een enkel risico, maar start gewoon en ziet wel wat er werkelijk op zijn pad komt en hoe hij het oplost. Een hoogsensitief persoon ziet een heel scala aan risico’s en wil deze graag zo goed mogelijk van te voren voorkomen (en kan daar vaak ook creatieve oplossingen voor bedenken). Krijgt hij of zij daar geen tijd voor, dan leidt dat tot een gevoel van onrust; het gevoel dat er elk moment iets mis kan gaan.  In een team leidt deze verschillende insteek vaak tot wederzijds onbegrip.

Sociale setting

Het kunnen lezen van de sociale setting is een grote kwaliteit van HSP. Afhankelijk van de betekenis die aan de situatie wordt gegeven en de ingeschatte kansen, mogelijkheden en risico’s, wordt de sociale setting geïnterpreteerd (zie 6). Van alle betrokken wordt gelezen of ingeschat wat diens verwachtingen, wensen, behoeftes, emoties en gedachten zijn (al dan niet correct). Grotendeels onbewust voelt een hoogsensitief persoon hoe elk persoon de situatie beleeft. Die belangen van anderen en de sociale setting spelen een belangrijke rol in het bepalen van de uiteindelijke actie. Vaak prevaleert dit boven de eigen belangen.

In breinstudies blijken hersengebieden die betrokken zijn bij het inschatten van de eigen positie ten opzichte van de ander en het inleven in de ander, veel meer geactiveerd te zijn bij HSP. Inleven in de ander vindt zijn neurologische oorsprong in spiegelneuronen. Die zorgen ervoor dat informatie over emoties en intenties onbewust binnen komt. Met die emoties en intenties van anderen houden HSP vaak onbewust rekening. Ze zijn geneigd mee te bewegen met de sociale context. Soms ten koste van henzelf.

Bepalen actie

De betekenisgeving, risico-analyse en interpretatie van de sociale setting zijn input voor het bepalen van mogelijke acties (zie 7). Dit proces wordt een paar keer doorlopen voordat daadwerkelijk actie genomen wordt: “zijn er meer risico’s en mogelijkheden? Welke verwachtingen spelen nog meer een rol? Wat zijn de mogelijke gevolgen van mijn actie?”. Ook de hersengebieden die deze bewuste actieplanning reguleren zijn meer actief bij hoogsensitieve personen.

 

Stop – en – check

Punt 2, 3 en 4 tesamen noemen we het “stop – en – check – systeem”. Deze naam heeft Elaine Aron gegeven aan de neiging van hoogsensitieve mensen om eerst informatie te verwerken voordat tot actie wordt overgegaan. In de hersenen lijkt dit tot uitdrukking te komen in een sterkere activering van de PreMotorArea (PMA). Bij elke informatieverwerkingsactiviteit van HSP is dit gebied ingeschakeld.

Kwaliteit: je stort je niet snel in gevaarlijke omstandigheden.

Valkuil: Je kunt zo terughoudend worden dat je (te) weinig nieuwe activiteiten onderneemt.

 

Optimale – optie – ambitie

Punt 4,5,6 en 7 tesamen noem ik “Optimale – optie – ambitie”. Dit is het zoeken naar de beste optie gegeven de situatie, waarbij de interpretatie van de sociale situatie een grote rol speelt. In de hersenen blijkt dit uit een versterkte activatie van de MTG, VTA, DLPFC en AG. Wil je veel meer weten over deze hersengebieden? Dan is het HSP Colloquium iets voor jou.

Kwaliteit: Je kunt creatief denken, je hebt een groot verantwoordelijkheidsgevoel, je begrijpt wat anderen willen, je wilt het zo goed mogelijk doen.

Valkuil: je kunt eindeloos blijven piekeren over de beste mogelijkheid, je vind het moeilijk voor je eigen belangen op te komen, je kunt perfectionisme en faalangst ontwikkelen.

 

Reageren

Vaak duurt het wat langer voordat hoogsensitieve mensen reageren. Ze hebben meer tijd nodig voor het beantwoorden van een vraag of het nemen van een beslissing. Logisch als je ziet welke bewerkingsprocessen (onbewust) in het brein plaatsvinden. Dit kost ook meer energie. HSP raken vaker gestresst (de pijl van “optimale optie ambitie” naar het lichaam). Uit onderzoek van Gerstenberg (2012) blijkt dat hoogsensitieve mensen beter presteren op een bepaalde taak, maar dat zij meer stress ervaren na die taak dan niet-hoogsensitieve mensen.

Die stressreactie kan zich uiten in overprikkeling. En dat heeft weer invloed op de vorm van reageren, bijvoorbeeld prikkelbaar, emotioneel of juist afstandelijk. Ten tijde van overprikkeling van het brein heb je namelijk weinig controle over je gedrag.

 

Kwaliteit: je neemt weloverwogen beslissingen

Valkuil: na een taak moet je herstellen om niet overprikkeld of overspannen te raken.

 

Zelf-reflectie

Direct na de actie begint het verwerkingsproces opnieuw (pijl 9). De signalen worden verwerkt zoals hierboven weergegeven, plus de vraag “Heb ik het goed gedaan?”. Hoogsensitieve mensen hebben van nature een sterke zelf-reflectie. Dat is een mooie kwaliteit, maar het kan ook leiden tot piekeren of zelfkritiek. Daardoor heeft het effect op het stress-systeem.

Kwaliteit: Sterke zelf-reflectie, waardoor je makkelijk leert en je ontwikkelt.

Valkuil: eindeloos blijven piekeren. Jezelf verwijten maken, mogelijk leidend tot schaamte en laag zelfbeeld. Ook deze eigen negatieve gedachten kunnen sterk stresserend werken.

 

Samengevat

Het hoogsensitieve brein in het kort (de cijfers verwijzen naar de tekening):

  1. HSP bemerken subtiele details
  2. Die informatie integreren ze met informatie die ze al hebben om het grote geheel te zien
  3. Sensorische informatie wordt geïntegreerd met en afgestemd op informatie uit het lichaam
  4. Op basis van voorgaande bevindingen wordt er betekenis gegeven aan de situatie
  5. Uitvoeren risico-analyse
  6. Interpreteren sociale setting
  7. Bepalen mogelijke acties
  8. Reactie neemt meer tijd in beslag en is vaak intenser
  9. Zelf-reflectie op de genomen actie; het proces begint opnieuw

 

Complete aanpak

Doen niet-hoogsensitieve mensen dit allemaal niet? Integreren, analyseren en interpreteren zij niet? Natuurlijk wel. Het grote verschil ligt in de intensiteit waarmee hoogsensitieve mensen informatie verwerken en de diepgaandheid waarmee elke situatie aangepakt wordt.

Over het algemeen schakelen hoogsensitieve mensen meer hersengebieden in bij het uitvoeren van een taak. Ze halen als het ware bij elke taak of situatie hun hele gereedschapskoffer erbij. Waar anderen vertrouwen op de schroevendraaier die ze toevallig in handen hebben, pakt een hoogsensitief persoon alle instrumenten erbij. Ook blijven ze nog lang na de gebeurtenis overdenken welk gereedschap betere resultaten had opgeleverd.

Die ‘complete aanpak’ levert veel op, maar is ook vermoeiend. De kwaliteit kan dus doorschieten in een valkuil. En daar zit precies de uitdaging van hoogsensitieve personen.